బేలం కాండ (Blackberry Lily)

బేలం కాండ (Iris domestica)

పేరు = బేలం కాండ (లెపర్డ్ ఫ్లవర్)

చిత్రం = Iris domestica1.jpg

చిత్ర_వివరణ = బేలం కాండ (లెపర్డ్ ఫ్లవర్) పువ్వు మరియు ఆకులు

రాజ్యం = ప్లాంటే (Plantae)

విభాగం = ఆవృతబీజాలు (Angiosperms)

తరగతి = ఏకదళబీజాలు (Monocots)

క్రమం = ఆస్పరాగేల్స్ (Asparagales)

కుటుంబం = ఇరిడేసీ (Iridaceae)

ప్రజాతి = ఐరిస్ (Iris)

జాతి = ఐ. డొమెస్టికా (I. domestica)

ద్విపద_నామకరణం = ఐరిస్ డొమెస్టికా (Iris domestica)

ద్విపద_నామకరణం_చేసినవారు = (L.) Goldblatt & Mabb.

పర్యాయపదాలు = Belamcanda chinensis (L.) DC. Epidendrum domesticum L. Ixia chinensis L. Pardanthus chinensis (L.) Ker Gawl. }} బేలం కాండ (శాస్త్రీయ నామం: Iris domestica) అనేది ఇరిడేసీ (Iridaceae) కుటుంబానికి చెందిన ఒక శాశ్వత బహువార్షిక పుష్పించే మొక్క. దీనికి గతంలో Belamcanda chinensis (బేలమకండా చినెన్సిస్) అనే శాస్త్రీయ నామం ఉండేది.<ref name="kew">{{#if:

{{{author}}}.

{{{last}}}{{#if:|, {{{first}}}}}. }} }}{{#if:

({{{year}}}). }}{{#if:https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77069151-1

"Iris domestica (L.) Goldblatt & Mabb."

"Iris domestica (L.) Goldblatt & Mabb."}} }}{{#if:Plants of the World Online

. Plants of the World Online }}{{#if:Royal Botanic Gardens, Kew

. Royal Botanic Gardens, Kew }}{{#if:

on {{{archivedate}}}}} }}{{#if:2023-10-30

. Retrieved 2023-10-30. }}</ref> ఆంగ్లంలో దీనిని సాధారణంగా బ్లాక్‌బెర్రీ లిల్లీ (Blackberry lily), లెపర్డ్ ఫ్లవర్ (Leopard flower) లేదా లెపర్డ్ లిల్లీ అని పిలుస్తారు. అందమైన నారింజ రంగు పూలకు, వాటిపై ఉండే ముదురు రంగు మచ్చలకు మరియు నల్లటి నిగనిగలాడే విత్తనాలకు ఈ మొక్క ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆసియా ఖండానికి చెందిన ఈ మొక్కను ప్రస్తుతం ప్రపంచవ్యాప్తంగా అలంకరణ మొక్కగా మరియు ఔషధ మొక్కగా పెంచుతున్నారు. వర్గీకరణ మరియు చరిత్ర ఈ మొక్కను మొదటిసారిగా కార్ల్ లిన్నేయస్ (Carl Linnaeus) వర్గీకరించారు. శతాబ్దాల పాటు దీనిని Belamcanda (బేలమకండా) అనే ప్రత్యేక ప్రజాతిలో ఏకైక జాతిగా (Monotypic genus) పరిగణించేవారు. అయితే, 2005వ సంవత్సరంలో పీటర్ గోల్డ్‌బ్లాట్ (Peter Goldblatt) మరియు డేవిడ్ మాబ్బర్లీ (David Mabberley) అనే వృక్షశాస్త్రవేత్తలు జరిపిన మాలిక్యులర్ డీఎన్ఏ (DNA) విశ్లేషణల ఆధారంగా, ఈ మొక్కకు ఐరిస్ (Iris) ప్రజాతికి చెందిన మొక్కలతో అత్యంత దగ్గరి జన్యు సంబంధం ఉందని నిర్ధారించారు. తత్ఫలితంగా, దీని శాస్త్రీయ నామాన్ని Belamcanda chinensis నుండి Iris domestica గా మార్చారు.<ref name="goldblatt">Template:Cite journal</ref> వృక్షశాస్త్ర లక్షణాలు బేలం కాండ ఒక గుల్మము (Herbaceous plant). ఇది ప్రధానంగా తన భూగర్భ కాండం (Rhizome) ద్వారా జీవిస్తూ ప్రతి సంవత్సరం కొత్తగా ఎదుగుతుంది. కాండం మరియు ఆకులు: ఈ మొక్క సాధారణంగా 60 నుండి 90 సెంటీమీటర్ల (2 నుండి 3 అడుగులు) ఎత్తు వరకు పెరుగుతుంది. దీని ఆకులు లేత ఆకుపచ్చ రంగులో ఉండి, కత్తి ఆకారంలో (sword-shaped) పొడవుగా ఉంటాయి. ఆకులు కాండం కింది భాగం నుండి ఫ్యాన్ (విసనకర్ర) మాదిరిగా ఒకదానిపై ఒకటి సమతలంగా పేర్చబడి (equitant) ఉంటాయి. పుష్పాలు: వేసవి మధ్యకాలం నుండి చివర వరకు (జూలై - ఆగస్టు) ఈ మొక్క పుష్పిస్తుంది. పూలు కొమ్మల చివర గుత్తులుగా (inflorescence) ఏర్పడతాయి. ఒక్కో పువ్వుకు ఆరు దళాలు (Tepals) ఉంటాయి. ఈ దళాలు పసుపు రంగు కలగలిసిన నారింజ రంగులో ఉండి, ముదురు ఎరుపు లేదా గోధుమ రంగు మచ్చలను కలిగి ఉంటాయి. ఈ మచ్చలు చిరుతపులి చర్మాన్ని పోలి ఉండటం వల్లనే దీనికి "లెపర్డ్ ఫ్లవర్" అనే పేరు వచ్చింది. పుష్పాలు సాధారణంగా ఉదయం పూట విచ్చుకుని సాయంత్రానికి ముడుచుకుంటాయి. ఫలాలు మరియు విత్తనాలు: పుష్పించిన తరువాత ఆకుపచ్చని రంగులో ఉండే అండాకారపు కాయలు (Capsules) ఏర్పడతాయి. శరదృతువు నాటికి ఇవి ఎండిపోయి, పసుపు-గోధుమ రంగులోకి మారుతాయి. కాయ పగిలినప్పుడు అందులో గుండ్రంగా, నల్లగా, నిగనిగలాడుతూ ఉండే విత్తనాలు బయటపడతాయి. ఈ విత్తనాల సమూహం అచ్చం 'బ్లాక్‌బెర్రీ' (Blackberry) పండును పోలి ఉంటుంది. ఈ విత్తనాలు శీతాకాలం అంతా రాలిపోకుండా మొక్కలకే అంటిపెట్టుకుని ఉండి పక్షులను ఆకర్షిస్తాయి.<ref name="mbg">{{#if:

{{{author}}}.

{{{last}}}{{#if:|, {{{first}}}}}. }} }}{{#if:

({{{year}}}). }}{{#if:https://www.missouribotanicalgarden.org/PlantFinder/PlantFinderDetails.aspx?taxonid=281140

"Iris domestica - Plant Finder"

"Iris domestica - Plant Finder"}} }}{{#if:

. {{{work}}} }}{{#if:Missouri Botanical Garden

. Missouri Botanical Garden }}{{#if:

on {{{archivedate}}}}} }}{{#if:2023-10-30

. Retrieved 2023-10-30. }}</ref> వ్యాప్తి మరియు ఆవాసం బేలం కాండ మొక్కలు తూర్పు ఆసియా ప్రాంతాలకు స్థానికం. చైనా, జపాన్, కొరియా, తైవాన్, రష్యాలోని తూర్పు ప్రాంతాలు, భూటాన్, భారతదేశం, మరియు ఫిలిప్పీన్స్ దేశాలలో ఇవి సహజంగా పెరుగుతాయి. అటవీ ప్రాంతాల అంచులు, గడ్డిభూములు, మరియు పర్వత ప్రాంతపు వాలులలో ఇవి విరివిగా కనిపిస్తాయి. దీని అలంకరణ ప్రాముఖ్యత దృష్ట్యా, ఉత్తర అమెరికా (యునైటెడ్ స్టేట్స్), ఐరోపా దేశాలకు దీనిని పరిచయం చేశారు. కొన్ని ప్రాంతాలలో ఇది సహజసిద్ధమైన అడవి మొక్కగా (naturalized) కూడా రూపాంతరం చెందింది. పెంపకం మరియు వ్యవసాయ పద్ధతులు బేలం కాండను తోటలలో అలంకరణ కోసం సులభంగా పెంచవచ్చు. నేల మరియు వాతావరణం: ఇది యూఎస్‌డీఏ (USDA) హార్డినెస్ జోన్లు 5 నుండి 10 వరకు తట్టుకుని పెరుగుతుంది. దీనికి మంచి సూర్యరశ్మి (Full sun) అవసరం, అయితే అత్యంత వేడి వాతావరణంలో పాక్షిక నీడ (Partial shade) ఉన్నా బాగానే పెరుగుతుంది. మురుగునీరు పోయే సదుపాయం ఉన్న ఇసుక లేదా లోమ్ (Loam) నేలలు అత్యంత అనుకూలం. నీరు నిల్వ ఉండే జిగట నేలల్లో (Heavy clay) పెంచితే, శీతాకాలంలో భూగర్భ కాండం కుళ్ళిపోయే (Root rot) ప్రమాదం ఉంటుంది. వ్యాప్తి (Propagation): ఈ మొక్కను విత్తనాల ద్వారా లేదా వసంతకాలంలో రైజోమ్‌లను (భూగర్భ కాండాలను) విభజించడం ద్వారా సులభంగా వ్యాప్తి చేయవచ్చు. విత్తనాలను నాటే ముందు వాటిని కొన్ని వారాల పాటు శీతల వాతావరణంలో ఉంచడం (Cold stratification) వల్ల మొలకెత్తే శాతం పెరుగుతుంది. చీడపీడలు: ఈ మొక్కకు సాధారణంగా పెద్దగా చీడపీడల సమస్యలు ఉండవు. అయితే ఐరిస్ బోరర్ (Iris borer) అనే కీటకాలు అప్పుడప్పుడు కాండాన్ని తొలిచి నష్టం కలిగించవచ్చు. ఉపయోగాలు అలంకరణ ప్రయోజనాలు తోటల రూపకల్పనలో (Landscaping) బేలం కాండకు ప్రత్యేక స్థానం ఉంది. దీని ఆకులు ఐరిస్ మొక్కల ఆకులను పోలి ఉండి, పూలు వికసించక ముందు కూడా తోటలకు ఒక అందమైన ఆకృతిని ఇస్తాయి. వేసవిలో వచ్చే ఆకర్షణీయమైన పూలు మరియు చలికాలంలో కనిపించే బ్లాక్‌బెర్రీ లాంటి విత్తనాల కోసం దీనిని కుండీలలో మరియు పెరటి తోటలలో విరివిగా పెంచుతారు. దీని పూలను మరియు విత్తనాలతో కూడిన కొమ్మలను కట్ ఫ్లవర్స్ (Cut flowers) గా ఫ్లవర్ వాజులలో అలంకరణకు వాడుతారు. ఔషధ ఉపయోగాలు సాంప్రదాయ చైనీస్ వైద్యంలో (Traditional Chinese Medicine - TCM) బేలం కాండకు అత్యంత ప్రాముఖ్యత ఉంది. దీని భూగర్భ కాండాన్ని చైనీస్ భాషలో "షె గాన్" (She Gan - 射干) అని పిలుస్తారు.<ref name="tcm">Template:Cite journal</ref> గొంతు నొప్పి, టాన్సిల్స్ వాపు (Tonsillitis), మరియు గొంతులో కఫం పేరుకుపోవడం వంటి సమస్యల నివారణకు దీనిని ప్రధానంగా ఉపయోగిస్తారు. ఇది యాంటీ-ఇన్‌ఫ్లమేటరీ (శరీరంలో వాపును తగ్గించే) మరియు యాంటీ-వైరల్ లక్షణాలను కలిగి ఉంటుందని పరిశోధనల్లో తేలింది. ఆస్తమా మరియు శ్వాసకోశ వ్యాధులకు చికిత్స చేయడానికి ఉపయోగించే వివిధ సాంప్రదాయ కషాయాలలో ఇది ముఖ్యమైన భాగం. రసాయన సమ్మేళనాలు బేలం కాండ మొక్కలో అనేక ఔషధ గుణాలున్న రసాయన సమ్మేళనాలు ఉంటాయి. ముఖ్యంగా దీని రైజోమ్‌లలో ఐసోఫ్లేవోన్లు (Isoflavones) అధికంగా ఉంటాయి. టెక్టోరిడిన్ (Tectoridin), టెక్టోరిజెనిన్ (Tectorigenin), ఇరిడిన్ (Iridin), మరియు బేలమకండిన్ (Belamcandin) వంటివి ఇందులో లభించే ముఖ్యమైన ఫైటోకెమికల్స్. ఆధునిక వైద్య పరిశోధనల ప్రకారం, ఈ ఐసోఫ్లేవోన్లు యాంటీ-ఆక్సిడెంట్లుగా పనిచేస్తాయి మరియు కొన్ని రకాల క్యాన్సర్ కణాల పెరుగుదలను నిరోధించే సామర్థ్యాన్ని కూడా కలిగి ఉండవచ్చని అధ్యయనాలు సూచిస్తున్నాయి. చిత్రమాలిక పూల మొగ్గలు మరియు విచ్చుకున్న పూలు పూల మొగ్గలు మరియు విచ్చుకున్న పూలు అండాకారంలో ఉండే పచ్చని కాయలు అండాకారంలో ఉండే పచ్చని కాయలు పగిలిన కాయ నుండి కనిపిస్తున్న 'బ్లాక్‌బెర్రీ' లాంటి నల్లటి విత్తనాలు పగిలిన కాయ నుండి కనిపిస్తున్న 'బ్లాక్‌బెర్రీ' లాంటి నల్లటి విత్తనాలు ఫ్యాన్ ఆకారంలో అమరి ఉన్న ఆకులు ఫ్యాన్ ఆకారంలో అమరి ఉన్న ఆకులు ఇవి కూడా చూడండి ఇరిడేసీ ఔషధ మొక్కలు మూలాలు బయటి లంకెలు ప్లాంట్స్ ఆఫ్ ది వరల్డ్ ఆన్‌లైన్ (Kew Gardens) లో ఐరిస్ డొమెస్టికా గురించి సమాచారం